تبلیغات
مرجع مقالات دیپلماتیک - زنگینامه بازرگان

مهندس مهدی بازرگان




مهندس مهدی بازرگان فرزند صدیقه خانم و حاج عباسقلی تبریزی مشهور به اسلامبولچی در سال ۱۲۸۶ شمسی در یک خانواده مذهبی در تهران پا به عرصه وجود نهاد. پدرش از بازاریان و فعالان اقتصادی بنام کشور بود و به همین دلیل به بازرگان شهرت داشت و این نام فامیل در خانواده او رسمیت یافت.1

تحصیلات ابتدایی را در مدارس ثروت و سلطانی و دوره متوسطه را در دارالمعلمین مرکزی که بنیانگذار آن ابوالحسن فروغی بود به پایان رساند و به سال ۱۳۰۷ در امتحان اعزام به خارج شرکت نمود و با کسب نمره عالی همراه اولین گروه دانشجویان ایرانی عازم فرانسه شد.

در طی هفت سال اقامتش در فرانسه علاوه بر تحصیل و کارآموزی در رشته های صنعتی و ترمودینامیک و نساجی به فعالیتهای علمی، فکری و اجتماعی نیز پرداخت و در سال ۱۳۱۳ به ایران بازگشت. بازرگان پس از طی دوره سربازی برای تدریس به دانشکده فنی دانشگاه تهران دعوت شد و نخستین کار دولتی را در راه آهن آغاز کرد و سپس به بانک ملی رفت و عهده دار تأسیسات آن گردید. در سال ۱۳۲۱ به معاونت دانشکده فنی دانشگاه تهران انتخاب گردید و از سال ۱۳۲۴ به مدت شش سال به عنوان رئیس این دانشکده انجام وظیفه نمود.

بازرگان در اوایل سال ۱۳۳۰ به معاونت دکتر کریم سنجابی وزیر فرهنگ دولت دکتر مصدق انتخاب شد.2 در طی سالهای 32-۱۳۲۰ به فعالیتهای سیاسی و اجتماعی روی آورد و در چند گروه و سازمان از جمله کانون اسلام، انجمن اسلامی دانشجویان، اتحادیه مهندسین، حزب ایران و جبهه ملی فعال شد3 و در دولت دکتر محمد مصدق به عنوان نماینده دولت ایران در هیئت خلع ید از شرکت نفت انگلیس و ایران عضویت داشت و به انتخاب اعضای این هیئت به ریاست هیئت مدیره موقت شرکت مذکور بر گزیده شد و این مأموریت را با کاردانی و لیاقت به پایان رسانید، اما پس از نه ماه از این سمت استعفا داد و به دانشکده فنی بازگشت و پس از مدتی از سوی دکتر مصدق مسئولیت لوله کشی آب تهران را عهده دار گشت.4

بعد از کودتای 28 مرداد ۱۳۳۲ به دلیل مخالفت با برنامه های استعماری کودتاگران مجبور به استعفا از شرکت آب تهران شد. ایشان یکی از مهمترین پایه گذاران و نقش آفرینان نهضت مقاومت ملی بود و با کشف چاپخانه نهضت در سال ۱۳۳۴ به همراه عده ای دیگر از سران نهضت مقاومت دستگیر و زندانی شد. مهندس بازرگان در فاصله سالهای 40-۱۳۳۹ به همراه چند تن دیگر از فعالان سیاسی نهضت آزادی را تأسیس نمود و در سال ۱۳۴۱ به دنبال انتشار اعلامیه نهضت در اعتراض به انقلاب سفید شاه به اتهام اقدام بر ضد امنیت کشور و توهین به مقام سلطنت، دستگیر و به ده سال زندان محکوم شد. بنابر یادداشتهای ایشان هر ساله در ایام ماه محرم، مراسم عزاداری سالار شهیدان (ع) با انجام مراسم مرثیه خانی و سینه زنی در زندان برگزار می شد و با سخنرانی وی و آیت الله طالقانی یاد و خاطره شهیدان کربلا و پانزده خرداد ۱۳۴۲ به صورتی انقلابی و حماسی احیا و گرامی داشته می شد. بازرگان پس از گذراندن پنج سال از دوران محکومیت ده ساله خود در آبان ۱۳۴۶ از زندان آزاد شد و فعالیتهای سیاسی خود را از سر گرفت.

در فروردین سال ۱۳۵۶ با جمعی از یارانش جمعیت دفاع از آزادی و حقوق بشر را تأسیس کرد. در سالهای 57-1356 از چهره های درخشان و طراز اول جنبش انقلابی مردم ایران بود و با اوجگیری مبارزات انقلابی امام خمینی (ره) پیش از پیروزی انقلاب اسلامی به پاریس رفت و به عضویت شورای انقلاب در آمد و در 16 بهمن ۱۳۵۷ مأمور تشکیل دولت موقت انقلاب شد. با حکم امام خمینی (ره) و پیشنهاد شورای انقلاب به نخست وزیری منصوب گردید و مسئولیت اجرایی کشور را در وضعیتی بسیار دشوار بر عهده گرفت و در آبان ۱۳۵۸ استعفا داد و در انتخابات نخستین دوره مجلس به نمایندگی از طرف مردم تهران به مجلس شورای اسلامی راه یافت.

مهندس بازرگان دارای تألیفات بسیاری است که اکثر آنها در زمینه مسائل اسلامی است، از آن جمله می توان به مطهرات در اسلام، راه طی شده، بعثت و تکامل و بازگشت به قرآن اشاره نمود.

ایشان فردی متواضع، پرکار، منظم و درست کردار بود. مهندس مهدی بازرگان سرانجام در روز 30 دی ماه ۱۳۷۳ بر اثر عارضه قلبی دارفانی را وداع گفت و در آرامگاه خانوادگیش در قم به خاک سپرده شد.

_________________________

1. حسن یوسفی اشکوری، در تکاپوی آزادی، تهران: قلم، 1376، ص 29 .

2. با پیشگامان آزادی، زندگینامه مهندس مهدی بازرگان، تهران: قلم، 1381، ص 33 .

3. سعید برزین، زندگینامه سیاسی مهندس مهدی بازرگان، تهران: نشر مرکز، 1374، ص 53 .

4. علیرضا اوسطی، ایران در سه قرن گذشته، ج2، تهران: پاکتاب، 1382، ص 949.





 زندگینامه مهندس بازرگان برگرفته از سایت اینترنتی ایشان




مهدی بازرگان در سال ۱۲۸۶ هجری شمسی در تهران متولد شد. پدرش مرحوم حاج عباسقلی بازرگان (تبریزی)، از تجار دیندار و روشنفكر و سرشناس زمانش بود، كه علیرغم استبداد رضا شاهی، در پایه گذاری برخی فعالیتهای دینی و اجتماعی، با همكاری مرحوم سید ابوالحسن طالقانی (پدر آیت الله طالقانی) نقش مؤثری داشت و در دوران نهضت ملّی نیز، در ائتلاف نیروها و جلب حمایت روحانیون و بازاریان نسبت به دكتر مصدق كوشش فراوان نمود.
مهدی بازرگان، تحصیلات ابتدائی خود را در مدرسه سلطانی و دوره متوسطه را در دارالمعلمین مركزی كه از اولین مدارس به سبك جدید بود بپایان رسانید. او در سال ۱۳۰۶ شمسی، بهمراه گروه محصلین ممتاز اعزامی دولت، به كشور فرانسه رفت و بمدت هفت سال در آن دیار اقامت نمود. بازرگان در میان دانشجویان اعزامی، اولین ایرانی بود كه پس از گذراندن دوران مقدماتی و قبولی در كنكور سراسری وارد تحصیلات عالی در خارج از كشور میشد، و بخاطر همین موفقیت، مورد تشویق وزیر فرهنگ وقت ( مرحوم مرآت) قرار گرفت. نامبرده، علاوه بر اشتغالات درسی در آن دوران، به تحقیق و تتبع در مبانی اعتقادی خود كه متأثر از تعلیم پدر و تفسیر مرحوم میرزا ابوالحسن خان فروغی در دوران دبیرستان بود، ادامه میداد و بهمراه مرحوم دكتر یدالله سحابی و مرحوم دكتر محمد قریب، تلاشهایی در این زمینه مینمود.

بازرگان بعد از خاتمه تحصیلات در سال ۱۳۱۳ شمسی به ایران بازگشت و پس از انجام خدمت وظیفه، در سال ۱۳۱۵ به عنوان اولین دانشیار در دانشكده فنی تهران مشغول بكار شد، و در دو دوره متوالی، ریاست دانشكده فنی را بعهده داشت. او در سال ۱۳۲۹، در جریان مبارزات نهضت ملی، برای خلع ید از دولت انگلیس و ملی كردن نفت، از طرف دكتر محمد مصدق به مدیریت عامل شركت نفت برگزیده شد، و بهمراه هیأت منتخب دولت به آبادان رفت و با حمایت مردم و همت مهندسین و متخصصین موفق به اداره صنعت عظیم نفت، پس از اخراج بیگانگان گردید.

بازرگان پس از كودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲، و تصاحب مجدد صنعت نفت توسط كنسرسیوم بین المللی، سرپرستی سازمان آب را بعهده گرفت و برای نخستین بار موفق به احداث شبكه لوله كشی آب تهران گردید. با اینحال، بخاطر امضای نامه اعتراض آمیز علیه انتخابات غیر قانونی مجلس از خدمات دولتی كنار گذاشته شد. بازرگان پس از این، دیگر امكان خدمات دولتی تا قبول پست نخست وزیری پس از انقلاب ۲۲ بهمن ۱۳۵۷ را نیافت و همواره در بخش خصوصی امرار معاش میكرد.

فعالیتهای دینی بازرگان كه مقدم بر فعالیتهای سیاسی اش بود، از همان اوان تدریس در دانشگاه و تماس با دانشجویان از طریق مشاركت در تأسیس انجمنهای اسلامی دانشجویان و معلمین ( و بعدها مهندسین و پزشكان) و سخنرانیهای متعدد در مجالس و محافل مذهبی و علمی شروع گردید. سخنرانیهایی كه عمدتاً بصورت جزوه یا كتاب بچاپ میرسید و در خلأ اعتقادی آن دوران و در برابر تبلیغات حزب توده، نقش مؤثری ایفا مینمود. بهمراه این تلاشهای اعتقادى، از نظر اجتماعی و سیاسی نیز، بازرگان بیكار نمی نشست و به مناسبتهای مختلف، سخنرانیهای پرشوری در جمع دانشجویان یا در محافل سیاسی همچون حزب ایران، كه نطفه اولیه جبهه ملی و اولین تشكل ملی قشر تحصیلكرده بود، ایراد مینمود. با اینحال هنوز موافق بازی جوانان با سیاست و دخالت دانشگاهیان در كارهای سیاسی نبود. تا وقتی روند مسائل مملكتی نشان داد كه در شرایط استبداد و اختناق، چاره ای جز خروج از محدوده های شغلی باقی نمیماند.

بازرگان پس از آنكه بخاطر اعتراض علیه انتخابات غیر قانونی مجلس در بهمن ماه ۱۳۲۲ از فعالیتهای دولتی كنار گذاشته شد، در همان روزهای نخست وقوع كودتا، در تشكیل نهضت مقاومت ملی مشاركت نمود، و در آذر ماه همان سال بدلیل نوشتن نامه اعتراض آمیز به كمیسیون نفت مجلس بخاطر قرارداد خیانت بار با كنسرسیوم نفت، بهمراه ده نفر استاد امضإ كننده دیگر از دانشگاه اخراج گردید، و سال بعد پس از كشف چاپخانه مخفی نهضت بهمراه برخی فعالین، بازداشت و بمدت ۸ ماه در زندان لشكر ۲ زرهی محبوس گردید. و در همین زندان بود كه كتاب عشق و پرستش یا ترمودینامیك انسان را به رشته تحریر در آورد. بازرگان در تشكیل جبهه ملی دوم و مبارزات قانونی علیه انتخابات فرمایشی مجلس فعالیت مؤثر داشت و در بهار سال ۱۳۴۰ در شرایط ویژه ای كه حاصل شده بود، تشكیلات نهضت آزادی ایران را كه تجدید حیاتی از نهضت مقاومت ملی با ائتلاف نیروهای ملی و مذهبی جدید، همچون مرحومین محمود طالقانی و زنجانی بود، پایه گذاری كرد و در بهمن همانسال بازداشت و پس از محاكمه طولانی در سال ۱۳۲۴ به ده سال زندان محكوم گردید.

بازرگان در سال ۱۳۴۶، پس از پنج سال اسارت و تبعید به برازجان آزاد گردید و به فعالیتهای علمی، اجتماعی و دینی خود ادامه داد. از جمله در تشكیل كمیسیون ایرانی دفاع از حقوق بشر و زندانیان سیاسی نقش مؤثری داشت، و در ائتلاف نیروها و جهت دهی به مبارزات علیه رژیم استبدادی فعالیت مینمود.



در جریان انقلاب ۱۳۵۷، یك هفته قبل از پیروزی انقلاب، بازرگان به نخست وزیری دولت مؤقت انقلاب برگزیده شد و بمدت ۹ ماه سكان كشتی طوفان زده دولت را بدست داشت. پس از استعفا نیز در شورای انقلاب همكاری داشت و تلاش میكرد از انحراف انقلاب جلوگیری نماید. در اولین انتخابات مجلس، بازرگان با رأی سنگین به نمایندگی مردم تهران برگزیده شد و در فراكسیون اقلیت، بهمراه نمایدگانی دیگر، مخالفتهایی را علیه مواضعی كه آنها را آفت انقلاب میدانست، ابراز مینمود. بازرگان در خارج مجلس از طریق فعالیت در نهضت آزادی و نوشتن مقاله در روزنامه میزان و سخنرانی در محافل اجتماعی و نوشتن نامه های سرگشاده به مقامات مملكتی میكوشید در برابر انحصارگری و انحراف از اهداف اولیه انقلاب اعتراض نماید و در همین راستا باتفاق جمعی از نیروهای ملی و مذهبی غیر وابسته به حاكمیت جمعیت دفاع از آزادی و حاكمیت ملت ایران را پایه گذاری كرد و در انتقاد به حاكمان و ایفای فریضه امر به معروف و نهی از منكر تلاش فراوان نمود. بطور كلی بازرگان در عین اعتقاد به اسلام و آرمانهای اصیل انقلاب، بعضأ مواضعی مخالف عملكرد حاكمان و متولیان انقلاب داشته است.

بازرگان در نیم قرن گذشته، همواره در صحنه تحقیق و تتبع و تألیف و سخنرانیهای دینی و سیاسی فعال بوده و آثار فراوانی بجای گذاشته است.